Ka tim zvezdama, ka kojima je odmalena stremio, uputila se duša jednog od najhvaljenijih, a kod kuće najprećutkivanijih, filmskih reditelja – Vlatka Gilića. Rođen 1935. godine u Podgorici, Gilić je odrastao u uglednoj građanskoj porodici, ali je tragičan gubitak oca, koji je streljan kao „narodni neprijatelj“, ostavio dubok trag na njegov život i stvaralaštvo.
Nakon što je započeo studije na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu, otkrio je strast prema filmu. Njegov prvi profesionalni angažman bio je kao asistent scenografa na filmu „Kapo“ 1960. godine. U periodu do 1966. godine radio je na filmu „Lovćen“ i ubrzo nakon toga počeo je da snima kratka dokumentarna i igrana dela koja su se brzo istakla na međunarodnim festivalima. Gilić je osvojio brojne nagrade, uključujući Srebrnog medveda u Berlinu i Gran-pri u Oberhauzenu, kao i glavne nagrade na festivalima u Lajpcigu, Belvjuu i Melburnu.
Pesnik i akademik Matija Bećković, govoreći o Giliću, nazvao ga je „sabratom“ i istakao da je svaki kadar koji je snimio bio poput ikone. Istakao je kako je Gilić do poslednjeg daha učio kako dostojno živeti i sa osmehom odlaziti. Njegovi dugometražni filmovi „Kičma“ i „Dani od snova“ prikazani su na Filmskom festivalu u Kanu, a 1980. godine je američka TV mreža NBC proglasila Gilića jednim od 50 najznačajnijih reditelja u istoriji svetske kinematografije, pored imena poput Hičkoka i Bergmana.
Gilić je ostvario opsežan opus do svoje četrdesete pete godine, ali je njegov rad iznenada prekinut. Njegov student, Živko Popović, koji je kasnije postao asistent na Akademiji umetnosti, opisuje kako je Gilić svake godine beležio ideje za film, verujući da će dobiti priliku da ih ostvari. Nažalost, mnoge od tih ideja ostale su na papiru, a Gilić je doživeo ozbiljne posledice zbog nasilnog prekida svog umetničkog rada.
Jedan od Gilićevih neostvarenih projekata bio je film o Jasenovcu, što je bio veoma emotivan i važan projekat za njega. Gilić je detaljno istraživao arhivu ovog zloglasnog mesta i izrazio žaljenje što taj film nikada nije snimljen, posebno u svetlu današnjih događaja.
Godine 1965. u Kijevu je upoznao Sergeja Paradžanova, sa kojim je bio nerazdvojan tokom godine dana. Gilić je potpisao peticiju za oslobađanje Paradžanova kada su ga sovjetske vlasti uhapsile, uprkos upozorenju nepoznatog čoveka koji mu je savetovao da to ne čini.
Prema rečima nekadašnjeg direktora Departmana za film MoMA, Vilarda van Dajka, Gilićeva dela su jedina autorska dela iz bivše Jugoslavije koja su pohranjena u kapsuli ovog muzeja, sa namerom da sačuvaju pamćenje sveta u slučaju nuklearne katastrofe. Gilić je imao priliku da prisustvuje projekciji svojih dela u MoMA i održao je predavanje na Harvardu, gde su njegovi filmovi izazvali veliko interesovanje.
Filmovi Vlatka Gilića i dalje se prikazuju širom SAD, a 2024. godine, filmski arhiv univerziteta Harvard planira retrospektivu njegovih dela pod nazivom „Uzaludnost u kadrovima: Hipnoze Vlatka Gilića“. Njegova umetnost, iako često zaboravljena kod kuće, i dalje inspiriše i privlači pažnju u inostranstvu, čime se potvrđuje Gilićeva neizmerna vrednost u svetu filma.
Gilićeva ostavština nastaviće da živi kroz njegovu umetnost koja odražava duboke ljudske emocije i kompleksnost ljudskog postojanja. Njegovi filmovi su više od umetnosti; oni su svedočanstvo o vremenu i prostoru u kojem je živeo, kao i o borbi za umetničku slobodu.
