U razvoju Zagreba, pozorište je zauzimalo značajno mesto koje je postepeno postalo temelj probuđene nacionalne svesti Hrvata. Ova svest ne bi bila moguća bez doprinosa pravoslavnih stanovnika grada, koji su finansijski podržavali pozorište i učestvovali u njegovom umetničkom razvoju kao pisci, glumci i organizatori. U ovom kontekstu, romantizam koji se širio Evropom u to vreme imao je značajan uticaj na pozorišni život Zagreba.
Na samom početku pozorišnog života u Zagrebu, tridesetih godina XIX veka, istaknuti prijatelj pozorišta bio je Hristofor Stanković. On je odlučio da deo svog imetka uloži u izgradnju stalnog pozorišta, čime su se okončala gostovanja stranih, pretežno nemačkih trupa. Putujući glumci su ranije izvodili predstave u palati grofa Amadea, ali su uglavnom igrali na nemačkom jeziku. Po želji svojih sugrađana, Stanković je pristao da izgradi pozorište u staroj gradskoj opštini na Markovom trgu, a prva predstava, „Die Magdalenen-Grotte bei Ogulin“, odigrana je 7. januara 1835. godine. Ova drama je označila početak hrvatskog nacionalnog buđenja kroz pozorišni život.
Tada se prvi put sa pozornice čula Gajeva programska budnica „Još Hrvatska nij’ propala“, koja je postala himna hrvatskog narodnog preporoda. Ipak, nacionalna orijentacija u hrvatskom pozorištu bila je oslabljena činjenicom da su predstave igrane na nemačkom jeziku, a glumci su jedva razumeli hrvatski. Stankovićevo pozorište je još dvadeset pet godina više služilo nemačkoj nego hrvatskoj kulturi.
Na sednici Ilirske čitaonice 24. juna 1840. godine, grof Janko Drašković istakao je važnost podrške narodnom jeziku i pozorištu, naglašavajući da je to „sveta dužnost“. Briga o pozorištu imala je odjeka i u Hrvatskom saboru, gde se prvi put službeno govorilo o ovoj instituciji. Banski namesnik, biskup Juraj Haulik, imenovao je prvi pozorišni odbor, a značaj pozorišta obrazložio je ban Jelačić, ukazujući na to da je utemeljenje narodnog kazališta jedna od glavnih zadaća pučkog izobraženja.
Kada je 1841. godine pokrenuto prikupljanje novca za Hrvatsko narodno kazalište, među prvima se oglasio gornjokarlovački episkop Evgenije Jovanović, a zatim i Srbi oficiri iz banske i ogulinske regimente. Oni su se obavezali da će od svojih mesečnih plata redovno odvajati novac za ovo pozorište. Problem nedostatka repertoara rešen je pozivanjem novosadske putujuće družine Adama Mandrovića, koja je već nastupala sa komadima domaćih pisaca.
Novosadski glumci su izveli dramu „Juran i Sofija“, a prolog je napisao Ivan Mažuranić, u kojem je rekao da će to biti „seme od kojega će naši unuci uživati slatke plode“. Ova trupa ostala je u Zagrebu do 30. avgusta 1840. godine, a tokom svog boravka, igrali su i dela srpskih autora kao što su Lazarević, Vujić, Vitković i J. St. Popović. Iako su pokušaji da se srpski pisci uvezu u hrvatsko pozorište naišli na određene prepreke, ne može se negirati njihov uticaj na razvoj hrvatskog kazališta.
Ideja o osnivanju stalne hrvatske pozornice sazrevala je tokom 1840-ih, kada je Hrvatski sabor doneo odluku da kazalište postane narodni zavod. Trupa je obogaćena novim članicama, a repertoar je postepeno napuštao ograničenja uskonacionalne tematike. Treća pozorišna sezona započela je 26. avgusta 1841. godine, dramom „Zrinjski“, koja je oživela sećanje na feudalnu slavu i podstakla borbu za nacionalnu emancipaciju.
Ovaj razvoj pozorišta u Zagrebu bio je značajan korak u afirmaciji hrvatske kulture, a doprinos Srba u njegovom osnivanju i razvoju ostaje neosporan. U budućim tekstovima istražićemo dalje doprinose Srba u stvaranju kultne uloge pozorišta, kao i uticaj koji je ovaj umetnički oblik imao na društvo tog doba.
