Manastir Gračanica, jedan od najznačajnijih spomenika srpske kulturne baštine, suočava se sa ozbiljnim izazovima u vezi sa svojim očuvanjem. Srpska pravoslavna crkva i opština Gračanica optuženi su za ignorisanje Zakona o kulturnom nasleđu prilikom započinjanja izgradnje objekta uz ogradni zid manastira. Kako izveštava Koha, opštinske vlasti su izdale građevinsku dozvolu bez saglasnosti relevantnih institucija, poput Kosovskog instituta za zaštitu spomenika i Arheološkog instituta Kosova. Odbijanje da suspenduju ovu dozvolu do razmatranja od strane nadležnog organa dodatno komplikuje situaciju.
Gračanica, koja se nalazi u arheološkoj zoni i pod zaštitom, bila je predmet kritika zbog srušenog dela objekta i izgradnje monaškog konaka unutar zaštićenog perimetra. Zakon jasno nalaže da svaka intervencija koja može uticati na celovitost kulturnog nasleđa zahteva odobrenje nadležnih institucija, koje imaju pravo veta i mogu naložiti obustavu radova.
Važno je napomenuti da manastir Gračanica nije samo administrativni objekat, već značajna zadužbina srpskog kralja Stefana Uroša II Milutina, koji ga je podigao između 1315. i 1321. godine. Ova zadužbina, posvećena Uspenju Presvete Bogorodice, predstavlja simbol srpske državnosti i duhovnog kontinuiteta, a u njenim zidovima oslikana je genealoška loza dinastije Nemanjića. Od 2006. godine, Gračanica je na Uneskovoj listi svetske kulturne baštine, što dodatno naglašava njen značaj.
Ipak, istorija nasilja nad pravoslavnim svetinjama na Kosovu i Metohiji nije zanemarljiva. Tokom poslednjih decenija, mnoge crkve i manastiri su bili uništavani i skrnavljeni, dok su međunarodne institucije često ostajale nemo posmatrajući ta dešavanja. Gračanica nije bila pošteđena, a incidenti poput skidanja zastave Srpske pravoslavne crkve sa manastirske porte ili paganskog performansa tokom „Ulpiana festivala“ dodatno su potvrdili napetost između lokalnog stanovništva i pravoslavnih vernika.
U ovom kontekstu, izjava iz Prištine o „brani“ Gračanice deluje licemerno. Umesto da se radi o zaštiti kulturnog nasleđa, čini se da se radi o pokušaju da se ospori prisustvo Srpske pravoslavne crkve i srpskog naroda na Kosovu i Metohiji, čak i kada je reč o manastiru koji je vekovima preživeo različite političke i vojne previranja.
U poslednje vreme, postojale su i pretnje od strane kosovsko-albanskih advokata koji traže uklanjanje srpskog hrama. Crkva je na to reagovala upozorenjem na direktan govor mržnje i istorijsku netrpeljivost prema pravoslavnim svetinjama. Eparhija raško-prizrenska je izrazila zabrinutost zbog kontinuiranog zastrašivanja i napada na srpske svetinje, pogotovo u regionima gde je srpsko stanovništvo gotovo nestalo.
U tom smislu, priča o manastiru Gračanici nije samo pitanje kulturnog nasleđa, već i pitanje identiteta i opstanka srpskog naroda na ovim prostorima. Činjenica da su više od stotinu vernika okupili u povratničkom selu kod Istoka, uprkos svim izazovima, pokazuje snagu i odlučnost srpskog naroda da sačuva svoju tradiciju i veru.
U svetlu svih ovih događaja, postavlja se pitanje budućnosti manastira Gračanica i srpskog nasleđa na Kosovu. Zajednica i institucije moraju raditi zajedno da bi se osigurala zaštita ovih svetinja i očuvala njihova istorijska i kulturna vrednost. Kako se situacija razvija, važno je da međunarodna zajednica obezbedi podršku i zaštitu za sve koji se bore za očuvanje svog identiteta i kulturnog nasleđa.
