U Beginovom centru u Jerusalimu nedavno je promovisano englesko izdanje knjige „Ustaška zverstva: zbornik dokumenata (1941-1942)“, čiji je glavni izdavač Arhiv Vojvodine. Ova knjiga sadrži autentične dokumente i fotografije iz perioda Drugog svetskog rata, fokusirajući se na zločine koje je počinila ustaška vlast u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH).
Počasni konzul Srbije u Izraelu, Aleksandar Nikolić, u svom članku za izraelski list Džeruzalem post istakao je značaj ovog izdanja. Zbornik se oslanja na 165 dokumenata i 62 fotografije prikupljenih iz legata Slavka Odića, koji je imao pristup nemačkim arhivskim zapisima kao rukovodilac u Upravi državne bezbednosti posle rata. Ovi dokumenti su prikupljeni od Gestapoa tokom okupacije Srbije od leta 1941. do sredine 1942. godine.
Jedan od ključnih ciljeva prikupljanja ovih dokumenata bio je praćenje stanja u NDH, naročito genocidne politike koju su sprovodili ustaše nad Srbima. Kako je genocid izazvao masovni srpski ustanak, nemački interesi su bili ugroženi, što je dovelo do pokušaja da se ublaži politika likvidacije Srba. Iako se većina dokumenata fokusira na genocid nad Srbima, oni su značajni i za proučavanje Holokausta u NDH, jer su nacistički predstavnici pratili tok Holokausta u isto vreme kada su se odvijali zločini nad Srbima i Romima.
Dr Milan Koljanin, koji je priredio ovu zbirku, ukazuje na to da je istrebljenje Jevreja bilo u potpunosti u rukama ustaške države, koja je zločine sprovodila u logorima poput Jasenovca i Gospića. Dokumenti takođe otkrivaju nezadovoljstvo nemačkih vlasti u Zagrebu zbog sporog tempa sprovođenja Holokausta tokom 1941. godine.
U knjizi se nalaze podaci o institucijama koje su sprovodile pljačku jevrejske i srpske imovine, kao i dokumenti koji govore o ustaškim logorima i stradanjima zatvorenika. Nikolić naglašava da je važno pristupati ovim dokumentima sa kritičkom distancom, uzimajući u obzir motive onih koji su ih pisali.
Prisutni na promociji uključivali su naučnike i istraživače iz različitih institucija, kao i članove srpske zajednice u Izraelu. Izlagali su različiti govornici, uključujući direktora Arhiva Vojvodine i istoričare koji su se bavili Holokaustom i genocidom u Jugoslaviji tokom Drugog svetskog rata.
Ministar spoljnih poslova Srbije, Marko Đurić, koji je bio u zvaničnoj poseti Izraelu, istakao je važnost sećanja na ove tragedije kako se one nikada ne bi zaboravile ili ponovile. Englesko izdanje zbornika objavljeno je 2025. godine, pet godina nakon srpskog izdanja.
Prema dr Koljaninu, ova zbirka dokumenata predstavlja značajan izvor informacija ne samo za istoriju stradanja Srba i Roma, već i za opštu istoriju Holokausta. U Izraelu, šira javnost nije dovoljno upoznata sa zverskim ubistvima u Jasenovcu, što je rezultat distorzije Holokausta i genocida tokom decenija socijalističke Jugoslavije.
Nikolić ukazuje na to da su mnoge žrtve genocida u Jugoslaviji bile Srbi, a ne kao u drugim delovima okupirane Evrope gde su to bili Jevreji i Romi. Ova činjenica opterećivala je budući suživot naroda u regionu. Raspadom Jugoslavije, srpsko stanovništvo počelo je sve više da se okreće vlastitim patnjama iz vremena rata.
Uprkos propustima u istraživanju ovog dela istorije, knjige poput „Ustaška zverstva“ predstavljaju važan doprinos razumevanju Holokausta i genocida, kao i međunarodnoj saradnji u ovoj oblasti. Nikolić zaključuje da, iako dolaze sa zakašnjenjem, ove zbirke dokumenta imaju značajnu vrednost za obrazovanje i istraživanje.
